Gedicht van de week in Trouw

Hoop, verdriet en cynisme: Anne Provoost schetst het verhaal van een aangespoelde vluchteling

In de rubriek ‘Gedicht van de week’ bespreken dichters en poëzieliefhebbers wekelijks een gedicht dat hen raakt. Deze week bespreekt Jos Joosten ‘De shock’ van Anne Provoost, waarin een vluchteling verslag doet van zijn aankomst in Europa.

Dit artikel is geschreven door Jos Joosten
Trouw, 23 mei 2026

Kan poëzie de wereld veranderen? Ik weet het niet. Vaak wordt poëzie gezien als iets wat juist losgezongen is van betekenis en werkelijkheid, en eerder ruimte biedt voor introspectie dan voor actie.

Natuurlijk zijn er voorbeelden – best veel voorbeelden – van poëzie die zich ent op de werkelijkheid. Daags na 9/11 publiceerde Stefan Hertmans bijvoorbeeld zijn gedicht ‘Twee torens’ op de voorpagina van een Vlaams dagblad.

En welbeschouwd is het hele oeuvre van H.H. ter Balkt, misschien wel de belangrijkste naoorlogse Nederlandse dichter, één grote poging zich te verhouden tot onze leefwereld, onze omgang met dieren, milieu en onze gemeenschappelijke geschiedenis. Maar in alle gevallen geldt dat het in dichtregels gebeurt, niet als pamflet of betogend proza.

Een vluchteling die Europa wilde bereiken
Het is ook in poëzie dat we, in Anne Provoosts bundel Decem, het relaas lezen van een vluchteling die per boot Europa wilde bereiken. In elf delen vertelt de anonieme ik zijn vluchtverhaal. Provoost gaf de bundel een uitgekiende vorm: de verschillende delen worden steeds voorafgegaan door een kort statement, in ouderwetse typemachineletters, waarin de gemoedstoestand van de vluchteling in ambtelijke taal wordt beschreven.

Zo staat voor het fragment hieronder de droge vaststelling: ‘De getroffene is niet meer in staat om eenvoudige stappen te ondernemen of basishandelingen uit te voeren’. Het laatste gedicht stelt vast: ‘De getroffene stelt zich weer open voor de wereld en misschien zelfs voor anderen’. Misschien een kleine catharsis?

Ongelegenheidsgedichten
Decem heeft de curieuze ondertitel ‘Ongelegenheidsgedichten voor asielverstrekkers’. Het woord ‘ongelegenheidsgedicht’ vind ik een prachtvondst. We kennen uiteraard gelegenheidsgedichten, geschreven ter opluistering van een (veelal feestelijke of in elk geval memorabele) gelegenheid. Door dat woord in een ontkenning te gieten, typeert Provoost de aankomst en opvang van vluchtelingen al meteen als negatieve ervaring.

En dan die ‘asielverstrekkers’. In strikte zin moet je denken aan de ambtenaren die de asielgesprekken voeren en er verslag van leggen (denk aan de typemachineletters). Maar eigenlijk zijn wij, veilig behuisde Europeanen, allemaal asielverstrekkers.

Het is raak om juist zo’n vluchtelingenverhaal in poëzie te gieten, want door de soms vage, soms messcherpe, soms contradictoire zinnen leef je je al snel in in het niet overal heldere verhaal van de migrant. Via flarden lees je zijn geschiedenis: hij is vanuit een plek ergens aan de Middellandse Zee per boot gevlucht met zijn zwangere vrouw, die onderweg verdronken is.

Alles ademt begin
Het gedicht hieronder is zijn verslag van de aankomst op een Europese kust. Mooi is hoe in de eerste regel de vervreemding van het meest vertrouwde – je eigen lijf – wordt beschreven. Het hele tafereel heeft iets van een (her)geboorte, maar is ook te zien als een fase van de evolutie. Vanwege het ‘schuim’ zou je zelfs kunnen denken aan de geboorte van Venus, de godin van de liefde. Alles ademt begin: zijn hoofd ‘stond weer op nul’.

En zo volgen we in Decem het hele verhaal van een aangespoelde ontheemde vluchteling, zijn hoop, verdriet en cynisme. En wie weet is er een niet helemaal verharde migratiecynicus die zijn of haar beeld van ‘de’ abstracte vluchteling door deze poëzie herziet.

Poëzie verandert allicht de wereld niet, maar zij kan, om Marcuse te parafraseren, wel het bewustzijn beïnvloeden van mannen en vrouwen die de wereld kunnen veranderen.

Lees hier de recensie in Trouw